Thanh Am

Sống là tướng giỏi, chết làm Thần. Muôn thuở cương thường nặng tấm thân.

Thơ ca ngợi hai vị, bản dịch dẫn trên cổng phường

Đình Thanh Am không còn giữ được tài liệu riêng về hai vị thành hoàng Đào Kỳ và Phương Dung. Câu chuyện của họ được chép lại từ thần phả đền Lê Xá, làng kết chạ với Thanh Am ở bờ bắc sông Đuống. Đào Kỳ sinh ở Cối Giang vùng Đông Ngàn, mồ côi năm mười lăm tuổi. Phương Dung là con gái út nhà họ Nguyễn ở trang Vĩnh Tế; cha và ba anh bị Tô Định giết vì từ chối ra làm quan, hai mẹ con trốn thoát.

Hai người gặp nhau, kết dải đồng tâm và cùng mưu trả thù. Nghe tin Hai Bà Trưng dấy binh, vợ chồng đem hơn trăm người theo nghĩa quân, được giao trông coi dải đất Đông Ngàn. Khi Mã Viện kéo sang, họ lên Lạng Sơn chặn giặc, rồi về Cấm Khê ứng cứu Hai Bà và lạc nhau giữa vòng vây.

Đào Kỳ bị chém ngang cổ, phi ngựa về đến Cổ Loa thì hóa, mối đùn thành ngôi mộ lớn. Phương Dung thoát vây, qua Cổ Loa hỏi bà lão bán nước mới biết chồng đã mất, bà rút gươm tự vẫn. Hai nấm mộ nằm sóng đôi. Các triều vua phong ông là Trình Đô Bộ Quốc Đại Vương, bà là An Lạc Phương Dung công chúa.

Cổng TTĐT phường Việt Hưng · Lịch sử di tích đình Thanh Am · 28/06/2025

Đình quay hướng nam, mặt bằng chữ công với đại đình, phương đình và hậu cung, hai dãy giải vũ chạy song song, phía sau là chùa Thanh Am, trước mặt là hồ bán nguyệt. Đại đình năm gian hai chái kiểu tàu đao lá mái, sáu hàng chân cột, bộ vì thượng rường hạ kẻ. Cột cái cao hơn năm mét kê trên đá tảng.

Cổng phường cho rằng đình khởi dựng thế kỷ XVII và sửa lớn đầu thế kỷ XIX. Bằng chứng nằm ngay trên khung gỗ: con rường trên cùng và đầu dư chạm rồng đỡ câu đầu ở gian hồi phải mang đao mác thế kỷ XVII được dùng lại, một câu đầu ở gian thứ hai thuộc đợt sửa thế kỷ XIX. Chân các cột cái, cột quân còn lỗ mộng cách mặt đất ba mươi phân, dấu vết sàn đình xưa mà giáo sư Hà Văn Tấn gọi là kết cấu vốn có của những ngôi đình cổ.

Đầu kẻ chạm lộng rồng mây, bên trên là tứ linh, tứ quý theo phong cách Lê Trung hưng và Nguyễn. Đình còn giữ các đạo sắc phong, sớm nhất niên hiệu Vĩnh Khánh thứ hai, năm 1730. Hà Nội Mới năm 2005 ghi đình bảy gian, 328 mét vuông; cổng phường và Lao Động năm 2026 ghi năm gian hai chái. Trang này dùng số của cổng phường.

Cổng TTĐT phường Việt Hưng · Lịch sử di tích đình Thanh Am · 28/06/2025Hà Nội Mới · Di tích Trạng Trình ở Thanh Am · 13/05/2005Lao Động · Đình cổ Thanh Am, dấu ấn 300 năm giữa lòng Hà Nội · 06/05/2026

Hội làng mở hai ngày mồng 9 và mồng 10 tháng Ba âm lịch, mồng 10 là chính hội. Từ sáng mồng 9, cờ ngũ sắc cắm từ cổng làng dọc đường tới đình và chùa. Đúng bảy giờ, đoàn rước rời sân đình: đội cờ trắng dẫn đầu, đội A dứ bốn hoặc tám thanh niên áo trắng cầm cờ xanh đỏ vừa đi vừa hú, rồi bát bửu, trống chiêng, kiệu Thánh, các bô lão và dân làng. Điệu múa cờ dẹp đường chỉ có ở Thanh Am.

Đoàn lên đê, xuống bến sông Đuống nơi cờ thần đã cắm sẵn và một chiếc thuyền gỗ đợi. Pháo lệnh nổ, cụ Từ áo đỏ, mũ tế, đi hia lên thuyền ra chỗ nước trong múc nước vào chóe gốm Bát Tràng, phủ vải đỏ lên nắp rồi quay về. Năm 2026 làng lấy mười hai chóe. Nước rước về đình để làm lễ mộc dục, lau rửa ngai tượng Thánh, phần còn lại đặt trong hậu cung dùng cho cả năm: lễ ngày rằm, mồng một và bốn kỳ tết, trong đó 15 tháng Tám là giỗ Đào Kỳ, 28 tháng Mười một là giỗ Trạng Trình.

Chính hội có tế nam, dâng hương, dâng rượu, dâng hoa quả; khi đoàn quan anh Lê Xá sang sông, Thanh Am cử bô lão cùng cờ lọng và đội bát âm ra đón tận đầu làng. Các tối có tuồng, chèo, quan họ. Hội từng mai một và mới được khôi phục năm 1990.

Cổng TTĐT phường Việt Hưng · Lịch sử di tích đình Thanh Am · 28/06/2025Hà Nội Mới · Di tích Trạng Trình ở Thanh Am · 13/05/2005Lao Động · Độc đáo nghi thức rước nước tại đình, chùa Thanh Am · 25/04/2026